Сұлтанмахмұт Торайғыров


Султанмахму́т Торайгы́ров (каз. Сұлтанмахмұт Торайғыров, 29 октября 1893, Баянаул, Степное генерал-губернаторство — 21 мая 1920, аул Шокпыт, Павлодарская область) — казахский поэт-демократ.

Биография

Султанмахмут Аубакирулы Торайгыров родился в 1893 году на территории сегодняшнего Кзылтуского района Северо-Казахстанской области. Его отец, Аубакир был человеком довольно бедным. Вынужденный работать по найму, он покинул родные места и переехал в аул близ Омска к своему богатому зятю, где женился на его родственнице Зуфнун. Здесь же у него родилось два сына - Султанмахмут и Башен. Вскоре Султанмахмута отдали родителям матери, и до шести лет он воспитывался у своей бабушки Мунтай. Мать Султанмахмута умерла рано, когда ему было всего три года. Спустя некоторое время отец будущего поэта возвращается в свои родные края. Здесь, в нынешннем Баянаульском районе Павлодарской области, проходит детство Султанмахмута.

Султанмахмут был смышленым, понятливым мальчиком, и отец, мечтая вырастить сына грамотным, на первых порах сам учил его арабскому письму. Затем мальчика отдают учиться то одному, то другому мулле. В 13 лет он оказывается в учениках у муллы Мукана - для своего времени довольно образованного человека, знавшего много старинных казахских сказаний, легенд, народных поэм. Обучая детей грамоте, Мукан в то же время занимался переводами с арабского и персидского и даже кое-что сочинял сам. Подражая своему учителю, юный Султанмахмут тоже начинает пробовать свои силы в художественном творчестве: сочиняет шуточные сатирические стихотворения о своих сверстниках, экспромты, рассказы.

Султанмахмут мечтает о городе, где он сможет продолжить учебу, с трудом собрав небольшие средства, едет в Омск, затем в Троицк, где обучалась тогда казахская молодежь. Там он поступает в медресе. Но из-за болезни учебу пришлось оставить и серьезно взяться за лечение. Зимой 1912-1913 г. С. Торайгыров лечится и одновременно работает, добывая средства к существованию. Он становится учителем в казахском ауле близ Троицка, а к осени 1913 г. возвращается в Троицк и поступает секретарем в редакцию казахского журнала «Айкап». На страницах журнала С. Торайгыров впервые выступает как поэт и публицист, а также как литературный критик. Он публикует свои стихотворения и статъи, пишет роман «Камар-Сулу».

Летом 1914 г. С. Торайгыров возвращается в свой родной аул, в предгорья Баян, намереваясь заняться литературным творчеством и просвещением народа. Там на общественные средства он пытается создать просветительскую организацию «Шоң серіктігі» («Артель Шона») по обучению грамоте казахских детей, но зажиточная аульная знать не поддержала его. С. Торайгыров едет в Семипалатинск, встречается там с отцом любимой девушки Багилы Абдукаримом Ережеповым и отправляется с ним в его родной аул работать учителем в двухклассной русско-казахской школе.

Здесь материальные дела поэта улучшились, и он получил возможность взяться за перо. Однако, увлеченный дочерью Абдукарима, красавицей Багилой, поэт не смог сразу приступить к работе. Абдукарим же, узнав о его увлечении, отправляет дочь в аул ее будущего мужа. Оскорбленный поэт покидает школу и уезжает в Зайсан к своему другу Маулиту Шамсутдинову. Там, в уединении, он пишет поэму «Кім жазықты?» («Кто виноват?»), намереваясь принять участие в литературном конкурсе, объявленном газетой «Казак». Но этому произведению не суждено было увидеть свет, рукопись в редакции была утеряна. Постоянная учеба, нужда, жизненные невзгоды, горечь разлуки с любимой, а также напряженная работа над романом - все это еще болыпе подорвало и без того слабое здоровье поэта. Тем не менее, он не опускает рук. Он энергичен и деятелен, встречается с разными людьми, много пишет, продолжает заниматься самообразованием.

В 1916 г. С. Торайгыров переезжает в Семипалатинск, затем в Томск. Но и в Томске жизнь оказалась нелегкой. «Обедаю два раза в неделю, - сообщает поэт в своем письме к другу, - остальные дни живу чаем и хлебом. День и ночь сижу над книгой... Таково мое положение... Но не горюю, духом не падаю... Буду учиться до последней копейки. Как бы ни было тяжело здесь, все равно выдержу». Болезнь, однако, все обострялась, и поэт вынужден был обратиться к врачам.

В 1916 году С. Торайгыров закончил работу над вторым романом в стихах «Кто виноват?» В нем поэт с глубоким сочувствием обрисовал образы людей, безжалостпо экстуатируемых степными царьками.

Умер в возрасте 26 лет от туберкулёза.


Сұлтанмахмұт Торайғыров (28.10.1893, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы – 21.5.1920, Павлодар облысы Баянауыл ауданы) – ақын, ағартушы.

Өмірбаяны

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Айдабол бөлімінен шыққан. Торайғыровтың 2 жасында шешесі қайтыс болып, 6 жасына дейін әжесінің тәрбиесінде болған. Кейін әкесі екі ұлымен Баянауылға көшіп, Торайғыр кентіне таяу жерге қоныстанған. Торайғыров алғаш әкесінен ескіше хат танып, 13 жасынан Мұқан, Әбдірахман, Тортай деген молдалардан дәріс алды. Өлеңге үйір, шығыстық сюжеттер негізінде жырлар туындатқан Мұқан молда тәлімінің Торайғыровтың ақын ретінде қалыптасуына игі әсері болғанымен, баянауылдық Әбдірахман молданың (1908) қаталдығы, өлең шығарғаны үшін жас қаламгерді жазалауы оның дін мен молдалар жайлы теріс көзқарасының қалыптасуына негіз болған.

1911 ж. жаңаша оқыған Нұралы ұстазының көмегімен қазақ, татар тілдеріндегі әдеби кітаптармен, газет-журналдармен танысады. *1912 ж. Троицкідегі Ахун Рахманқұли медресесіне түседі, бірақ мұнда бір жылдай оқыған ол өкпе ауруының зардабынан оқудан шығып қалады. Торайғыров енді медреседе оқуды қойып, орысша оқу іздейді, қала маңындағы елде жаз бойы бала оқытады. Осы кезден ақындыққа ден қойып, *1912 – 13 жылдар аралығында

“Оқып жүрген жастарға”, “Тәліптерге”(“Шәкірттерге”), “Ендігі беталыс”, “Оқудағы мақсат не?”, “Анау-мынау”, “Мағынасыз мешіт”, “Жарлау”, “Досыма хат”, “Шығамын тірі болсам адам болып”, “Түсімде”, “Жазғы қайғы”, “Қымыз”, “Кешегі түс пен бүгінгі іс”, т.б. өлеңдерін, “Зарландым” атты ұзақ очеркін жазды. Осы тұста “Қамар сұлу” романын жазуды бастады.

1913 жылдың күзінде Троицкіге қайтқан Торайғыров “Айқап” журналына жауапты хатшы болып жұмысқа орналасып, “Өлең һәм айтушылар”, “Ауырмай есімнен жаңылғаным”, “Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан”, “Қазақ ішінде оқу, оқыту жолы қалай?”]], т.б. әңгіме, мақалаларын осы журналда жариялайды. Журналда аз ғана уақыт қызмет еткен ақын1914 ж. жазда туған елі Баянауылға оралады. Ел ішінде мәдени-ағарту жұмысын жүргізетін “Шоң серіктігі” деген ұйым ашпақ болғанымен, ісі жүзеге аспады. Осы жылы орысша оқу іздеп Семейге барған Торайғыров діттеген оқуына түсе алмай, біраз дағдарысқа ұшырайды. Осындай көңіл-күй әсерімен.

Шығармашылығының ерекшелігі

Оның шәкірттік кезеңдегі өлеңдері (1907 – 11) көркемдік тұрғыдан кемшін түсіп жатқанымен, жас ақынның қоғамдық құбылыстар мәнін түсінуге деген ұмтылысы мен өлең тілімен сурет салуға бағытталған талабын танытады. Ол қоғамдағы әділетсіздік пен әйелдердің ауыр тағдыры, діни оқудың схоластикалық сипаты жайлы жазды. Байлық пен кедейліктің теке-тіресін бай мен кедей ұлының өмірі арқылы көрсетуге тырысқанымен, бұл талпынысы биік ақындық талант пен саяси көзқарасты таныта алмады. Торайғыров 1912 жылдан бастау алатын шығармашылығының жаңа кезеңінде Абай, Ыбырай негізін қалаған ағартушылыққа бет бұрды, жастарды оқу-білімге шақырды. “Туған айдай болып туып, күнді алуға бел буады”, тұрмысты жеңуде жігерленіп, ақиқатты табу жолында талмай ізденуді мұрат тұтады. Алғашқы үгіт мәндес өлеңдерінен кейін ақын лириканың өрісін кеңейтіп, лирикалық кейіпкердің жан сырын, іс-әрекетін суреттеуге ұмтылады. Оның жырларынан тағдырға мойынсұнбай, қасарыса алға ұмтылатын, ауыртпалыққа қарсы тұрар өжет мінез көрінеді. Осы кезден бастап ақын шығармаларында ескіні сынау бой көтерді. Ол қазақ арасында көп кезігетін келеңсіз мінездер мен кертартпа әдет-ғұрып салтына қарсы күреседі. Табиғат, махаббат тақырыбына жазған өлеңдерінде ақын адам сезімін қоғамдық көзқараспен, әлеумет өмірімен байланыста қарайды. Ескіге қарсы көзқарас оны қоғамдағы әділетсіздікпен қақтығысқа алып келеді (“Осы да әділдік пе?”, “Бір адамға”, т.б.). Ол өмір шындығын көркем бейнелей келе, қазақ өлеңінің мазмұнын кеңейтті, сырға толы лирикалық жырлар туындатты. Көптеген әңгіме, очерктер, әдеби-сын мақалалар жазды, екі роман (“Қамар сұлу”, “Кім жазықты?”), төрт поэмасын “Таныстыру” (1917 – 18), “Адасқан өмір” (1918), “Кедей” (1919), “Айтыс” жариялады. Торайғыров “Қамар сұлуда” әйел теңсіздігі мәселесін көтере отырып, дәуір шындығын әлеум. тұрғыда талдаса, “Кім жазықты?” романында ауыл өмірінің шындығын жан-жақты суреттей келе, қазақ халқының шаруашылық тұрғыдан дамымағанын, талапсыздық пен шаруаға қырсыздықты, жалқаулықты, алауыздықты сынайды.

Поэма жанрына қосқан үлесі

Торайғыров поэма жанрын жаңа арнада дамытты . Ол сюжетсіз поэмаларында өмірдегі сан түрлі мәселелерді кеңінен қамтып, өршіл ой-түйіндерін бүкпестен, өткір де ашық насихаттауға тырысты. Алғашқы поэмасы “Таныстыруда” Алашорда қозғалысы өкілдерін елге таныту мақсатын көздеді. Ә.Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, М.Дулатовтарды таныстырып, олардың “бірі – күн, бірі – шолпан, бірі – ай” екендігін жазады, алаштықтардың қазақ халқының тәуелсіздігі жолындағы еңбектерін саралайды. Алаш өкілдерімен қоса, қазақтың көрнекті тұлғалары Абай мен Шәкерімді ерекше атап көрсетеді. “Адасқан өмір”, “Кедей” поэмаларының негізгі сарыны қоғамдағы әділетсіздік себептерін ашу, теңдікті іздеу болып табылады. Ақын бұл жайларды қазақ ауылы шеңберінен шығып, капиталистік қоғамға тән мәселелер ретінде қозғайды. “Адасқан өмір” – Торайғыров шығармашылығының зор табысы. Мұнда ақын аз ғұмырында көзімен көріп, ойымен түйген, білім-білігімен таныған тұрмыс өткелдерін өзіне ғана тән асқақ үнмен ашына, ақтара жырлайды. Поэманың лирикалық кейіпкері түрлі кәсіппен шұғылданса да, ешбірінен қанағат, теңдік таппай, әділетті қоғамды аңсайды. Шығармада ақын түсінігіндегі болашақ жаңа қоғамның бейнесі жасалады. Шығарманың негізгі идеясы адам өмірді өз тілегіне бағындыра алады және соған ұмтылуға тиіс деген оптимистік қорытындыға саяды. “Кедей” поэмасының бас кейіпкері де өз ортасынан әділдік таппайды, қоғам мен адам арасындағы қайшылықты бітіспес күреске ұластырады. “Айтыс” поэмасы толық аяқталмаған, онда Торайғыров қала ақыны мен дала ақынын айтыстырып, екі ортаның қайшылықты жақтары мен адамға пайдалы тұстарын қатар алып суреттейді. Торайғыров шығармалары – 20 ғасырдың басындағы қазақ қоғамы шындығын, ондағы жаңашыл ой-пікірдің дамуын танытатын үлкен белес. Оның ізденістері “шындықтың ауылын іздеумен” байланысты, оның реализмі бұлтақсыз, жалтақсыз айтылған шындыққа, әлеуметтік тіршіліктің шынайы суреттеріне негізделген, оның тенденциясы да сыншыл.

Шығармалары:

Толық шығармалар жинағы Қ-о. 1933;Таңдамалы шығармалар А., 1957;Избранное А-А, 1958;Шығыс 1-2 Торайғыров А., 1987;Шығыс 1-2 Торайғыров А., 1993.

Логотип.gif

ГУ "Школа-лицей №8 для одарённых детей"

www.lizey8.kz

 

Сохраняя прошлое, создаем будущее.