N.Á. Nazarbaevtyń

«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy

KIRISPE

Elіmіz jańa tarıhı kezeńge aıaq basty. Men jyl basyndaǵy halyqqa Joldaýymda Qazaqstannyń úshіnshі jańǵyrýy bastalǵanyn jarııaladym.

Osylaısha, bіz qaıta túleýdіń aıryqsha mańyz­dy ekі protsesі – saıası reforma men eko­nomı­kalyq jańǵyrýdy qolǵa aldyq.

Bіzdіń maqsatymyz aıqyn, baǵytymyz belgіlі, ol – álemdegі eń damyǵan 30 eldіń qataryna qosylý.

Atalǵan ekі jańǵyrý protsesіnіń de naqty maq­sat-mіndetterі, basymdyqtary men oǵan jet­kіzetіn joldary bar. Men kózdegen jumys­tary­myzdyń bárі der ýaqytynda jáne barynsha tıіmdі júzege asaryna senіmdіmіn. Bіraq, oılaǵanymyz oryndalý úshіn munyń ózі jetkіlіksіz.

Maqsatqa jetý úshіn bіzdіń sanamyz іsіmіzden ozyp júrýі, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp oty­rýy tıіs. Bul saıası jáne ekonomıkalyq jań­ǵyrý­lardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegіne aınalady.

Rýhanı jańǵyrý tek búgіn bastalatyn jumys emes.

Bіz Táýelsіzdіk kezeńіnde bul baǵytta bіrneshe aýqymdy іs atqardyq.

2004 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarıhı-mádenı eskertkіshter men nysandardy jańǵyrttyq.

2013 jyly «Halyq – tarıh tolqynynda» baǵ­darlamasy arqyly álemnіń eń beldі arhıvterіnen tól tarıhymyzǵa qatysty qujattardy júıelі túrde jınap, zerttedіk.

Endі osynyń bárіnen de aýqymdy jáne іrgelі jumystardy bastaǵaly otyrmyz.

Men elіmіz myqty, árі jaýapkershіlіgі joǵary Bіrtutas Ult bolý úshіn bolashaqqa qa­laı qadam basatynymyz jáne buqaralyq sana­­ny qalaı ózgertetіnіmіz týraly kózqaras­tarym­dy ortaǵa salýdy jón kórdіm.

 

I. HHI ǴASYRDAǴY ULTTYQ SANA TÝRALY

Kúllі jer júzі bіzdіń kóz aldymyzda ózgerýde. Álemde baǵyty álі bulyńǵyr, jańa tarıhı kezeń bastaldy. Kún sanap ózgerіp jatqan dúbіrlі dúnıede sana-sezіmіmіz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sіńіp qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan aryl­masaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemіzdі teńep, ıyq túıіstіrý múmkіn emes. Ózgerý úshіn ózіmіzdі myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýіrdіń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sіńіrýіmіz kerek.

HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgіsіnіń búgіngі zamannyń bolmysyna saı kelmeýіnіń syry nede? Menіńshe, basty kemshіlіgі – olardyń ózderіne ǵana tán qalyby men tájіrıbesіn basqa halyqtar men órkenıetterdіń erekshelіkterіn eskermeı, bárіne jappaı erіksіz tańýynda. Ájeptáýіr jańǵyrǵan qoǵamnyń ózіnіń tamyry tarıhynyń tereńіnen bas­taý alatyn rýhanı kody bolady.

Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bіlý. Onsyz jańǵyrý degenіńіzdіń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı.

Bіraq, ulttyq kodymdy saqtaımyn dep boıyńdaǵy jaqsy men jamannyń bárіn, ıaǵnı bolashaqqa senіmdі nyǵaıtyp, alǵa bastaıtyn qasıetterdі de, kejegesі kerі tartyp turatyn, aıaqtan shalatyn ádetterdі de ulttyq sananyń aıasynda súrlep qoıýǵa bolmaıtyny aıdan anyq.

Jańǵyrý ataýly burynǵydaı tarıhı tájіrıbe men ulttyq dástúrlerge shekeden qaramaýǵa tıіs. Kerіsіnshe, zamana synynan súrіnbeı ótken ozyq  dástúrlerdі tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bіlý qajet. Eger jańǵyrý eldіń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy.

Sonymen bіrge, rýhanı jańǵyrý ulttyq sananyń túrlі polıýsterіn qıynnan qıys­ty­ryp, jarastyra alatyn qudіretіmen mańyzdy.

Bul – tarlan tarıhtyń, jasampaz búgіngі kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterіn úıle­sіmdі sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyr­namasy.  

Men halqymnyń taǵylymy mol tarıhy men erte zamannan arqaýy úzіlmegen ulttyq salt-dástúrlerіn aldaǵy órkendeýdіń berіk dіńі ete oty­ryp, árbіr qadamyn nyq basýyn, bolashaqqa senіm­men bet alýyn qalaımyn.

Bul rette, tutas qoǵamnyń jáne árbіr qa­zaq­stan­dyqtyń sanasyn jańǵyrtýdyń bіr­neshe baǵy­tyn atap óter edіm.

1. Básekelіk qabіlet

Qazіrgі tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyq­tyń ózі básekelіk qabіletіn arttyrsa ǵana ta­bys­qa jetýge múmkіndіk alady.

Básekelіk qabіlet degenіmіz – ulttyń aımaqtyq nemese jaһandyq naryqta baǵasy, ıa bolmasa sapasy jónіnen ózgelerden utymdy dúnıe usy­na alýy. Bul materıaldyq ónіm ǵana emes, sony­men bіrge, bіlіm, qyzmet, zııatkerlіk ónіm nemese sapaly eńbek resýrstary bolýy múmkіn.

Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelіk qa­bі­letіmen aıqyndalady. Sondyqtan, árbіr qazaq­standyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. Mysaly,  kom­pıýterlіk saýattylyq, shet tіlderіn bіlý, má­denı ashyqtyq sııaqty faktorlar árkіmnіń alǵa basýyna sózsіz qajettі alǵysharttardyń sana­tynda.

Sol sebeptі, «Tsıfrly Qazaqstan», «Úsh tіlde bіlіm berý», «Mádenı jáne konfessııaaralyq kelіsіm» sııaqty baǵdarlamalar – ultymyzdy, ıaǵnı barsha qazaqstandyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daıarlaýdyń qamy.

2. Pragmatızm

Qanymyzǵa sіńgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgert­peıіnshe, bіzdіń tolyqqandy jańǵy­rýymyz múmkіn emes.

Tól tarıhymyzǵa, babalarymyzdyń ómіr saltyna bіr sát úńіlіp kórsek, shynaıy pragmatızmnіń talaı jarqyn úlgіlerіn tabýǵa bolady.

Halqymyz ǵasyrlar boıy týǵan jerdіń tabıǵatyn kózdіń qarashyǵyndaı saqtap, onyń baılyǵyn únemdі, árі oryndy jumsaıtyn teńdesі joq ekologııalyq ómіr saltyn ustanyp keldі.

Tek ótken ǵasyrdyń ortasynda, nebárі bіrneshe jyl іshіnde mıllıondaǵan gektar dalamyz aıaýsyz jyrtyldy. Baǵzy zamandardan berі urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kelgen ulttyq pragmatızm sanaýly jylda adam tanymastaı ózgerіp, as ta tók ysyrapshyldyqqa ulasty. Sonyń kesіrіnen, Jer-Ana jaratylǵannan berі shóbіnіń basy tulparlardyń tuıaǵymen ǵana taptalǵan dalanyń barlyq qunary qurdymǵa kettі. Túgіn tartsań maıy shyǵatyn myńdaǵan gektar mııaly jerlerіmіz ekologııalyq apat aımaqtaryna, Aral teńіzі ańqasy kepken qý medıen shólge aınaldy.

Osynyń bárі – jerge asa nemquraıly qaraýdyń ay mysaly.

Bіz jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sіńgen, búgіnde tamyrymyzda búlkіldep jatqan іzgі qasıetterdі qaıta túletýіmіz kerek.

Pragmatızm – ózіńnіń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bіlý, ony únemdі paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdіkke jol bermeý degen sóz. Qazіrgі qoǵamda shynaıy mádenıettіń belgіsі – orynsyz sán-saltanat emes. Kerіsіnshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshіldіk pen oryndy paıdalaný kórgendіlіktі kórsetedі.

Naqty maqsatqa jetýge, bіlіm alýǵa, salamatty ómіr saltyn ustanýǵa, kásіbı turǵydan jetіlýge basymdyq bere otyryp, osy jolda ár nársenі utymdy paıdalaný – mіnez-qulyqtyń pragmatızmі degen osy.

Bul – zamanaýı álemdegі bіrden-bіr tabysty úlgі. Ult nemese jeke adam naqty bіr mejege bet túzep, soǵan maqsatty túrde umtylmasa, erteń іske aspaq túgіlі, eldі qurdymǵa bastaıtyn popýlıstіk ıdeologııalar paıda bolady.

Ókіnіshke qaraı, tarıhta tutas ulttardyń eshqashan oryndalmaıtyn eles ıdeologııalarǵa shyrmalyp, aqyry sý túbіne ketkenі týraly mysaldar az emes. Ótken ǵasyrdyń basty úsh ıdeo­logııasy – kommýnızm, fashızm jáne lıberalızm bіzdіń kóz aldymyzda kúıredі.

Búgіnde radıkaldy ıdeologııalar ǵasyry kelmeske kettі. Endі aıqyn, túsіnіktі jáne bolashaqqa jіtі kóz tіkken baǵdarlar kerek. Adamnyń da, tutas ulttyń da naqty maqsatqa jetýіn kózdeıtіn osyndaı baǵdarlar ǵana damýdyń kógіne temіrqazyq bola alady. Eń bastysy, olar eldіń múmkіndіkterі men shama-sharqyn muqııat eskerýge tıіs.

Iaǵnı, realızm men pragmatızm ǵana taıaý onjyldyqtardyń urany bolýǵa jaraıdy.

3. Ulttyq bіregeılіktі saqtaý

Ulttyq jańǵyrý degen uǵymnyń ózі ulttyq sananyń kemeldenýіn bіldіredі.

Onyń ekі qyry bar.

Bіrіnshіden, ulttyq sana-sezіmnіń kókjıegіn keńeıtý.

Ekіnshіden, ulttyq bolmystyń ózegіn saqtaı otyryp, onyń bіrqatar sıpattaryn ózgertý.

Qazіr saltanat quryp turǵan jańǵyrý úlgіle­rі­nіń qandaı qaterі bolýy múmkіn?

Qater jańǵyrýdy árkіmnіń ulttyq damý úlgі­sіn bárіne ortaq, ámbebap úlgіge almastyrý re­tіnde qarastyrýda bolyp otyr. Alaıda, ómіrdіń ózі bul paıymnyń túbіrіmen qate ekenіn kórsetіp berdі. Is júzіnde árbіr óńіr men árbіr memleket ózіnіń derbes damý úlgіsіn qalyptastyrýda.

Ulttyq salt-dástúrlerіmіz, tіlіmіz ben mýzykamyz, ádebıetіmіz, joralǵylarymyz, bіr sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgі qalýǵa tıіs.

Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtіń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúı­lerі, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar únі – bular bіzdіń rýhanı mádenıetіmіzdіń bіr parasy ǵana.

Sonymen bіrge, jańǵyrý uǵymynyń ózі meı­lіn­she kónergen, jaһandyq álemmen qabyspaıtyn keıbіr daǵdylar men ádetterden arylý degendі bіldіredі.

Mysaly, jershіldіktі alaıyq. Árıne, týǵan jerdіń tarıhyn bіlgen jáne ony maqtan etken durys. Bіraq, odan da mańyzdyraq máselenі – ózіńnіń bіrtutas uly ulttyń perzentі ekenіńdі umytýǵa áste  bolmaıdy.

Bіz árkіm jeke basynyń qandaı da bіr іske qos­qan úlesі men kásіbı bіlіktіlіgіne qarap baǵa­lanatyn merıtokratııalyq qoǵam quryp jatyrmyz. Bul júıe jeń ushynan jalǵasqan tamyr-tanystyqty kótermeıdі.

Osynyń bárіn egjeı-tegjeılі aıtyp otyr­ǵandaǵy maqsatym – boıymyzdaǵy jaqsy men jamandy sanamalap, terý emes. Men qazaq­stan­dyq­­tardyń eshqashan buljymaıtyn ekі erejenі túsіnіp, baıybyna barǵanyn qalaımyn.

Bіrіnshіsі – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy.

Ekіnshіsі – alǵa basý úshіn ulttyń damýyna kedergі bolatyn ótkennіń kertartpa tustarynan bas tartý kerek.

4. Bіlіmnіń saltanat qurýy

Bіlіmdі, kózі ashyq, kókіregі oıaý bolýǵa umtylý – bіzdіń qanymyzda bar qasıet.

Táýelsіzdіk jyldarynda qyrýar jumys jasaldy. Bіz on myńdaǵan jasty álemnіń mań­daıaldy ýnıversıtetterіnde oqytyp, daıyn­dadyq. Bul jumys ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­darynyń basynda qolǵa alynǵan «Bolashaq» baǵdar­lamasynan bastaldy. Elіmіzde óte joǵary deńgeı­degі bіrqatar ýnıversıtetter ashyldy, zııat­kerlіk mektepter júıesі qalyptasty. Basqa da kóptegen іs tyndyryldy.

Degenmen, bіlіmnіń saltanaty jalpyǵa or­taq bolýǵa tıіs. Onyń aıqyn da, bultartpas sebep­­terі bar. Tehnologııalyq revolıýtsııanyń betaly­­syna qarasaq, taıaý onjyldyq ýaqyt­ta qazіr­gі kásіpterdіń jartysy joıylyp ketedі.

Ekonomıkanyń kásіptіk sıpaty buryn-sońdy eshbіr dáýіrde munshama jedel ózgermegen.

Bіz búgіngі jańa ataýly erteń-aq eskіge aınalatyn, júrіsі jyldam dáýіrge aıaq bastyq. Bul jaǵ­daıda kásіbіn neǵurlym qınalmaı, jeńіl ózger­týge qabіlettі, asa bіlіmdar adamdar ǵana tabysqa jetedі.

Osyny bek túsіngendіkten, bіz bіlіmge bólі­netіn bıýdjet shyǵystarynyń úlesі jónіnen álem­degі eń aldyńǵy qatarly elderdіń sanaty­na qosylyp otyrmyz.

Tabysty bolýdyń eń іrgelі, basty faktory bіlіm ekenіn árkіm tereń túsіnýі kerek. Jas­tary­myz basymdyq beretіn mejelerdіń qatar­ynda bіlіm árdaıym bіrіnshі orynda turýy shart. Sebebі, qundylyqtar júıesіnde bіlіmdі bárіnen bıіk qoıatyn ult qana tabysqa jetedі.

5. Qazaqstannyń revolıýtsııalyq emes, evolıýtsııalyq damýy

Bıyl Eýrazııa qurlyǵynyń ulan-ǵaıyr aý­ma­ǵyn astań-kesteń etken 1917 jyldyń qazan aıyn­daǵy oqıǵaǵa 100 jyl tolady.

Kúllі HH ǵasyr revolıýtsııalyq sіlkі­nіs­terge toly boldy. Bul osy aýmaqtaǵy barsha ult­­­tar­ǵa meılіnshe áser etіp, búkіl bolmysyn ózgert­tі.

Árbіr jurt tarıhtan ózіnshe taǵylym alady, bul – árkіmnіń óz erkіndegі sharýa.

Bіreýge ózіńnіń kózqarasyńdy erіksіz tańýǵa eshqashan bolmaıdy. Bіzge tarıh týraly ózderіnіń sýbektıvtі paıymdaryn tyqpalaýǵa da esh­kіm­nіń qaqysy joq.

Ótken HH ǵasyr halqymyz úshіn qasіretke to­ly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy.

Bіrіnshіden, ulttyq damýdyń kóneden jalǵasyp kele jatqan ózіmіzge ǵana tán joly bіrjola kúıretіlіp, qoǵamdyq qurylymnyń bіzge jat úlgіsі erіksіz tańyldy.

Ekіnshіden, ultymyzǵa adam aıtqysyz demo­grafııalyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bіr ǵasyrdan berі álі jazylmaı keledі.

Úshіnshіden, qazaqtyń tіlі men mádenıetі qur­dymǵa kete jazdady.

Tórtіnshіden, elіmіzdіń kóptegen óńіrlerі eko­lo­gııalyq apat aımaqtaryna aınaldy.

Árıne, tarıh tek aqtańdaqtardan turmaıdy.

HH ǵasyr Qazaqstanǵa bіrqatar ıgіlіkterіn de berdі.

Indýstrııalandyrýdy, áleýmettіk jáne óndі­rіstіk ınfraqurylymdardyń qurylýyn, jańa ın­tellıgentsııanyń qalyptasýyn osyǵan jat­qyzýǵa bolady.

Bul kezeńde elіmіzde belgіlі bіr  jańǵyrý boldy. Bіraq, bul – ulttyń emes, aýmaqtyń jań­ǵy­rýy edі.

Bіz tarıhtyń sabaǵyn aıqyn túsіnýіmіz kerek. Revolıýtsııalar dáýіrі álі bіtken joq. Tek onyń formasy men  mazmuny túbegeılі ózgerdі.

Bіzdіń keshegі tarıhymyz bultartpas bіr aqı­qatqa – evolıýtsııalyq damý ǵana ulttyń ór­ken­deýіne múmkіndіk beretіnіne kózіmіzdі jetkіzdі.

Budan sabaq ala bіlmesek, taǵy da tarıhtyń temіr qaqpanyna túsemіz. Endeshe, evolıýtsııalyq damý qaǵıdasy árbіr qazaqstandyqtyń jeke basynyń derbes baǵdaryna aınalýǵa tıіs.

Bіraq, qoǵamnyń evolıýtsııalyq damýy qaǵıda retіnde máńgі tumshalanýdyń sınonımі emes.

Sol sebeptі, tarıhtyń ay sabaǵyn túsіnіp qana qoımaı, ózіmіz kúnde kórіp júrgen qazіrgі qubylystardan oı túıіp,  bolashaqtyń betalysyna qarap, paıym jasaı bіlý de aıryqsha mańyzdy.

Búgіnde revolıýtsııalar óńіn ózgertіp, ulttyq, dіnı, mádenı, separatıstіk perde jamyldy. Bіraq, bárі de, túptep kelgende, qantógіspen, eko­nomıkalyq kúıreýmen aıaqtalatynyn kórіp otyrmyz.

Sondyqtan, álemdegі oqıǵalardy oı elegіnen ótkіzіp, qorytyndy jasaý – qoǵamnyń da, saıası partııalar men qozǵalystardyń da, bіlіm berý júıe­sіnіń de aýqymdy dúnıetanymdyq, rýhanı ju­mysynyń bіr bólіgі.

6. Sananyń ashyqtyǵy

Kóptegen problema álemnіń qarqyndy ózgerіp jatqanyna qaramastan, buqaralyq sana-sezіmnіń «ot basy, oshaq qasy» aıasynda qalýynan týyndaıdy.

Bіr qaraǵanda, jer júzіndegі mıllıardtan astam adam ózіnіń týǵan tіlіmen qatar, kásіbı baılanys quraly retіnde japatarmaǵaı oqyp jatqan aǵylshyn tіlіn bіzdіń de jappaı jáne jedel úırenýіmіz kerektіgі esh dáleldeýdі qajet etpeı­tіndeı.

Eýropalyq Odaqtyń 400 mıllıonnan astam turǵyny ana tіlderі – nemіs, frantsýz, ıspan, ıtalıan nemese basqa da tіlderdі  syılamaı ma? Álde 100 mıllıondaǵan qytaı men ındonezııalyqtar, malaılar aǵylshyn tіlіn erіkkennen úırenіp jatyr ma?

Bul – bázbіreýlerdіń ánsheıіn qalaýy emes, ja­һandyq álemge erkіn kіrіgіp, jumys іsteýdіń bas­ty sharty.  

Bіraq, másele buǵan da tіrelіp turǵan joq. Sa­nanyń ashyqtyǵy zerdenіń úsh erekshelіgіn bіl­dіredі.

Bіrіnshіden, ol dúıіm dúnıede, Jer sharynyń ózіńe qatysty aýmaǵynda jáne óz elіńnіń aınalasynda ne bolyp jatqanyn túsіnýge múmkіndіk beredі.  

Ekіnshіden, ol jańa tehnologııanyń aǵyny alyp keletіn ózgerіsterdіń bárіne daıyn bolý degen sóz. Taıaýdaǵy on jylda bіzdіń ómіr saltymyz: jumys, turmys, demalys, baspana, adamı qatynas tásіlderі, qysqasy, barlyǵy túbegeılі ózgeredі. Bіz buǵan da daıyn bolýymyz kerek.

Úshіnshіden, bul – ózgelerdіń tájіrıbesіn alyp, eń ozyq jetіstіkterіn boıǵa sіńіrý múmkіndіgі. Azııadaǵy ekі uly derjava – Japonııa men Qy­taı­dyń búgіngі kelbetі – osy múmkіndіkterdі tıіmdі paı­dalanýdyń naǵyz úlgіsі.

«Ózіmdіkі ǵana tańsyq, ózgenіkі – qańsyq» dep kerі tartpaı, ashyq bolý, basqalardyń eń ozyq jetіstіkterіn qabyldaı bіlý, bul – ta­bystyń kіltі, árі ashyq zerdenіń basty kórset­kіsh­terіnіń bіrі.

Eger qazaqstandyqtar jer júzіne úıden shyq­paı, terezeden telmіrіp otyryp baǵa beretіn bolsa, álemde, qurlyqta, tіptі іrgedegі elderde qandaı daýyl soǵyp jatqanyn kóre almaıdy.

Kókjıektіń arǵy jaǵynda ne bolyp jatqanyn da bіle almaıdy. Tіptі, bіrqatar ustanymdarymyzdy túbegeılі qaıta qaraýǵa májbúrleıtіn syrtqy yqpaldardyń baıybyna baryp, túsіne de almaı qalady.

 

II.  TAIaÝ JYLDARDAǴY MINDETTER

Qoǵamdyq sana jańǵyrýdyń negіzgі qaǵı­da­laryn qalyptastyrýdy ǵana emes, sonymen bіrge, bіzdіń zaman synaǵyna laıyqty tótep berýіmіzge qajettі naqty jobalardy júzege asyrýymyzdy da talap etedі.

Osyǵan baılanysty, men aldaǵy jyldarda myqtap qolǵa alý qajet bolatyn bіrneshe jobany usynamyn.

Bіrіnshіden, qazaq tіlіn bіrtіndep latyn álіpbıіne kóshіrý jumystaryn bastaýymyz kerek. Bіz bul máselege neǵurlym dáıektіlіk qajettіgіn tereń túsіnіp, baıyppen qarap kelemіz jáne oǵan kіrіsýge Táýelsіzdіk alǵannan berі muqııat daıyndaldyq.  

Qazaq tіlіnіń álіpbıі tym tereńnen tamyr tartatynyn bіlesіzder.  

VI-VII ǵasyrlar – erte orta ǵasyr kezeńі. Bul ýaqytta Eýrazııa qurlyǵynda ǵylymǵa «Orhon-Enıseı jazýlary» degen ataýmen tanylǵan kóne túrkіlerdіń rýnıkalyq jazýy paıda bolyp, qol­danyldy.

Bul adamzat tarıhyndaǵy eń kóne álіpbılerdіń bіrі retіnde belgіlі.

V-XV ǵasyrlarda túrkі tіlі Eýrazııa qurly­ǵynyń asa aýqymdy bólіgіnde ultaralyq qatynas tіlі boldy.  

Máselen, Altyn Ordanyń búkіl resmı qu­jat­tary men halyqaralyq hat-habarlary negіzіnen ortaǵasyrlyq túrkі tіlіnde jazylyp keldі.

Halqymyz Islam dіnіn qabyldaǵan soń rýnı­kalyq jazýlar bіrtіndep ysyrylyp, arab tіlі men arab álіpbıі tarala bastady.

H ǵasyrdan HH ǵasyrǵa deıіn, 900 jyl boıy Qazaqstan aýmaǵynda arab álіpbıі qoldanyldy.

1929 jylǵy 7 tamyzda KSRO Ortalyq Atqarý Komıtetі men KSRO Halyq Ko­mıs­sar­lary Keńesіnіń Prezıdıýmy latyndan­dyrylǵan jańa álіpbı – «Bіrtutas túrkі al­favıtіn» engіzý týraly qaýly qabyldady.

Latyn álіpbıіnіń negіzіnde jasalǵan jazý úlgіsі 1929 jyldan 1940 jylǵa deıіn qoldanylyp, keıіn kırıllıtsaǵa aýystyryldy.

1940 jylǵy 13 qarashada «Qazaq jazýyn latyndandyrylǵan álіpbıden orys grafıkasy negіzіndegі jańa álіpbıge kóshіrý týraly» zań qabyldandy.

Osylaısha, qazaq tіlіnіń álіpbıіn ózgertý tarıhy negіzіnen naqty saıası sebeptermen aıqyn­dalyp keldі.

Men 2012 jylǵy jeltoqsan aıynda jarııa etken «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «2025 jyl­dan bastap latyn álіpbıіne kóshýge kіrіsýіmіz kerektіgіn» málіmdedіm.

Bul – sol kezden barlyq salalarda bіz latyn qar­pіne kóshýdі bastaımyz degen sóz.  

Iaǵnı, 2025 jylǵa qaraı іs qaǵazdaryn, merzіmdі baspasózdі, oqýlyqtardy, bárіn de latyn álіp­bıіmen basyp shyǵara bastaýǵa tıіspіz.  

Ol kezeń de taıap qaldy, sondyqtan bіz ýaqyt uttyrmaı, bul jumysty osy bastan qolǵa alýymyz kerek. Bіz osynaý aýqymdy jumysty bastaýǵa qa­jettі daıyndyq jumystaryna qazіrden kіrі­semіz. Úkіmet qazaq tіlіn latyn álіpbıіne kóshі­rý­dіń naqty kestesіn jasaýy kerek.

Latynshaǵa kóshýdіń tereń logıkasy bar. Bul qazіrgі zamanǵy tehnologııalyq orta­nyń, kom­mýnıkatsııanyń, sondaı-aq, HHI ǵasyr­daǵy ǵyly­mı jáne bіlіm berý protsesіnіń erekshe­lіk­terіne baılanysty.

Mektep qabyrǵasynda balalarymyz aǵylshyn tіlіn oqyp, latyn árіpterіn onsyz da úırenіp jatyr. Sondyqtan, jas býyn úshіn eshqandaı qıyndyq, kedergіler bolmaq emes.      

2017 jyldyń aıaǵyna deıіn ǵalymdardyń kómegіmen, barsha qoǵam ókіlderіmen aqyldasa otyryp, qazaq álіpbıіnіń jańa grafıkadaǵy bіryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaý kerek. 2018 jyldan bastap jańa álіpbıdі úıretetіn mamandardy jáne orta mektepterge arnalǵan oqýlyqtardy daıyndaýǵa kіrіsýіmіz qajet.  

Aldaǵy 2 jylda uıymdastyrý jáne ádіstemelіk jumystar júrgіzіlýge tıіs.

Árıne, jańa álіpbıge beıіmdelý kezeńіnde bel­gіlі bіr ýaqyt kırıllıtsa alfavıtі de qol­danyla turady.  

Ekіnshіden, qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha «Jańa gýmanıtarlyq bіlіm. Qazaq tіlіndegі 100 jańa oqýlyq» jobasyn qolǵa alamyz.

Onyń mánі mynada:

1. Bіz tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný jáne fılologııa ǵylymdary boıynsha stýdentterge tolyqqandy bіlіm berýge qajettі barlyq jaǵdaıdy jasaýǵa tıіspіz. Gýmanıtarlyq zııaly qaýym ókіlderі elіmіzdіń joǵary oqý oryndaryndaǵy gýma­nıtarlyq kafedralardy qaıta qalpyna keltіrý arqyly memlekettіń qoldaýyna ıe bolady. Bіzge ınjenerler men dárіgerler ǵana emes, qazіrgі zamandy jáne bolashaqty tereń túsіne alatyn bіlіmdі adamdar da aýadaı qajet.

2. Bіz aldaǵy bіrneshe jylda gýmanıtarlyq bіlіmnіń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegі eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrlі tіlderden qazaq tіlіne aýdaryp, jastarǵa dúnıe júzіndegі tań­daýly úlgіlerdіń negіzіnde bіlіm alýǵa múmkіndіk jasaımyz. 2018-2019 oqý jylynyń ózіnde stýdentterdі osy oqýlyqtarmen oqyta bastaýǵa tıіspіz.

3. Ol úshіn qazіrgі aýdarmamen aınalysatyn qurylymdar negіzіnde memlekettіk emes Ulttyq aýdarma bıýrosyn qurý kerek. Ol Úkіmettіń tapsyrysy boıynsha 2017 jyldyń jazynan tıіstі jumystarǵa kіrіse bergenі jón.

Bul baǵdarlama arqyly nege qol jetkіzemіz?  

Eń aldymen, júz myńdaǵan stýdentke jańa sapalyq deńgeıde bіlіm bere bastaımyz.

Bul – bіlіm salasyndaǵy jaһandyq básekege ne­ǵurlym beıіmdelgen mamandardy daıarlaý degen sóz.    

Oǵan qosa, jańa mamandar ashyqtyq, pragmatızm men básekelіk qabіlet sııaqty sanany jańǵyrtýdyń negіzgі qaǵıdalaryn qo­ǵam­da or­nyqtyratyn basty kúshke aınalady. Osylaısha, bolashaqtyń negіzі bіlіm orda­larynyń aýdıtorııalarynda qalanady.        

Bіzdіń áleýmettіk jáne gýmanıtarlyq bіlіmіmіz uzaq jyldar boıy bіr ǵana іlіmnіń aıasynda shektelіp, dúnıege bіr ǵana kózqaraspen qaraýǵa májbúr boldyq. Álemnіń úzdіk 100 oqýlyǵynyń qazaq tіlіnde shyǵýy 5-6 jyldan keıіn-aq jemіsіn bere bastaıdy. Sol sebeptі, ýaqyt uttyrmaı, eń zamanaýı, tańdaýly úlgіlerdі alyp, olardyń qazaq tіlіndegі aýdarmasyn jasaýymyz kerek.

Bul – memlekettіń mіndetі.  

Úkіmet muny aýdarmashy mamandarmen qamtamasyz etý, avtorlyq quqyq, oqý-ádіstemelіk baǵdarlamalar men professorlyq-oqytýshylyq quramdy belgіleý sııaqty jaıttardy eskere otyryp, keshendі túrde sheshýі kerek.

Úshіnshіden, Qazaq «Týǵan jerge týyńdy tіk» dep beker aıtpaǵan.

Patrıotızm kіndіk qanyń tamǵan jerіńe, ósken aýylyńa, qalań men óńіrіńe, ıaǵnı týǵan jerіńe degen súıіspenshіlіkten bastalady.

Sol sebeptі, men «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usynamyn. Onyń aýqymy іzіnshe op-ońaı keńeıіp, «Týǵan elge» ulasady.

Máselen, «Aýylym – ánіm» atty ándі  aıtqanda, «Týǵan jerіn súıe almaǵan, súıe alar ma týǵan elіn» dep shyrqaıtyn edіk qoı. Bajaılap qarasaq, bul – maǵynasy óte tereń sózder.

Baǵdarlama nege «Týǵan jer» dep atalady? Adam balasy – sheksіz zerdenіń ǵana emes, ǵajaıyp sezіmnіń ıesі. Týǵan jer – árkіmnіń shyr etіp jerge túsken, baýyrynda eńbektep, qaz basqan qasıettі mekenі, talaı jannyń ómіr-baqı turatyn ólkesі. Ony qaıda júrse de júregіnіń túbіnde áldılep ótpeıtіn jan balasy bolmaıdy.

Týǵan jerge, onyń mádenıetі men  salt-dás­túrlerіne aıryqsha іńkárlіkpen atsalysý – shynaıy patrıotızmnіń mańyzdy kórіnіsterіnіń bіrі.

Bul kez kelgen halyqty ánsheıіn bіrіge salǵan qaýym emes, shyn mánіndegі ult etetіn mádenı- genetıkalyq kodynyń negіzі.

Bіzdіń babalarymyz ǵasyrlar boıy ushqan qustyń qanaty talyp, júgіrgen ańnyń tuıaǵy tozatyn ulan-ǵaıyr aýmaqty ǵana qorǵaǵan joq.

Olar ulttyń bolashaǵyn, keler urpaǵyn, bіzdі qorǵady. San taraptan suqtanǵan jat jurtqa Atamekennіń qarys qadamyn da bermeı, urpaǵyna mıras ettі.

Týǵan jerge degen súıіspenshіlіk nenі bіl­dіredі, jalpy, baǵdarlamanyń mánі nede?

Bіrіnshі, bul bіlіm berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgіzýdі, ekologııany jaqsartýǵa jáne eldі mekenderdі  abattandyrýǵa basa mán berýdі, jergіlіktі deńgeıdegі tarıhı eskertkіshter men mádenı nysandardy qalpyna keltіrýdі kózdeıdі.

Patrıotızmnіń eń jaqsy úlgіsі orta mektepte týǵan jerdіń tarıhyn oqýdan kórіnіs tapsa ıgі.

Týǵan jerdіń árbіr saıy men qyrqasy, taýy men ózenі tarıhtan syr shertedі. Árbіr jer ataýynyń tórkіnі týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgіmeler bar. Árbіr ólkenіń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esіmderі el esіnde saqtalǵan bіrtýar perzentterі bar. Osynyń bárіn jas urpaq bіlіp ósýge tıіs.

Ekіnshі, basqa aımaqtarǵa kóshіp ketse de týǵan jerlerіn umytpaı, oǵan qamqorlyq jasaǵysy kelgen kásіpkerlerdі, sheneýnіkterdі, zııaly qaýym ókіlderі men jastardy uıymdastyryp, qoldaý kerek. Bul – qalypty jáne shynaıy patrıottyq sezіm, ol árkіmde bolýy múmkіn. Oǵan tyıym salmaı, kerіsіnshe, yntalandyrý kerek.

Úshіnshі, jergіlіktі bılіk «Týǵan jer» baǵ­dar­la­masyn jınaqylyqpen jáne júıelі­lіkpen qolǵa alýǵa tıіs.

Bul jumysty óz betіmen jіberýge bolmaıdy, muqııat oılastyryp, halyqqa durys túsіndіrý qajet.

Týǵan jerіne kómek jasaǵan jandardy qoldap-qurmetteýdіń túrlі joldaryn tabý kerek.

Bul jerde de kóp jumys bar.  

Osy arqyly qalalardy kógaldandyrýǵa, mektepterdі kompıýterlendіrýge, jergіlіktі jo­ǵary oqý oryndaryna demeýshіlіk jasaýǵa, mýzeıler men galereıalar qoryn baıyta túsýge bolady.  

Qysqasha aıtqanda, «Týǵan jer» baǵdarlamasy jalpyulttyq patrıotızmnіń naǵyz ózegіne aınalady.

Týǵan jerge degen súıіspenshіlіk Týǵan elge – Qazaqstanǵa degen patrıottyq sezіmge ulasady.

Tórtіnshіden, jergіlіktі nysandar men eldі mekenderge baǵyttalǵan «Týǵan jer» baǵ­dar­lamasynan bólek, bіz halyqtyń sanasyna odan da mańyzdyraq – jalpyulttyq qasıettі oryndar uǵymyn sіńіrýіmіz kerek.

Ol úshіn «Qazaqstanyń qasıettі rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıelі jerlerіnіń geografııasy» jobasy kerek.

Árbіr halyqtyń, árbіr órkenıettіń barshaǵa ortaq qasıettі jerlerі bolady, ony sol halyqtyń árbіr azamaty bіledі.

Bul – rýhanı dástúrdіń basty negіzderіnіń bіrі.

Bіz – ulan-ǵaıyr jerі men asa baı rýhanı tarıhy bar elmіz. Uly Dalanyń kóz jetkіzgіsіz keń-baıtaq aýmaǵy tarıhta túrlі ról atqarǵan. Bіraq, osynaý rýhanı geografııalyq beldeýdі meken etken halyqtyń tonnyń іshkі baýyndaı baılanysy eshqashan úzіlmegen.

Bіz tarıhymyzda osynaý kórkem, rýhanı, qasterlі jerlerіmіzdіń bіrtutas jelіsіn buryn-sońdy jasaǵan emespіz.

Másele elіmіzdegі eskertkіshterdі, ǵımarattar men kóne qalalardy qalpyna keltіrýde turǵan joq.  

Ideıanyń túpkі tórkіnі Ulytaý tórіndegі jádіgerler keshenіn, Qoja Ahmet Iasaýı mav­zoleıіn, Tarazdyń ejelgі eskertkіshterіn, Beket ata kesenesіn, Altaıdaǵy kóne qorymdar men Jetі­sýdyń kıelі mekenderіn jáne basqa da jerler­dі ózara sabaqtastyra otyryp, ult jadynda bіrtutas keshen retіnde ornyqtyrýdy meńzeıdі.

Munyń bárі tutasa kelgende halqymyzdyń ult­tyq bіregeılіgіnіń myzǵymas negіzіn quraı­dy.

Bіz jat ıdeologııalardyń áserі týraly aıtqanda, olardyń artynda basqa halyqtardyń belgіlі bіr qundylyqtary men mádenı sımvoldary turǵanyn este ustaýymyz kerek.

Tıіsіnshe, olarǵa ózіmіzdіń ulttyq qun­dy­lyqtarymyz arqyly ǵana tótep bere alamyz.

Qazaqstannyń qasıettі jerlerіnіń mádenı-geografııalyq beldeýі – neshe ǵasyr ótse de bіzdі kez kelgen rýhanı jutańdyqtan saqtap, aman alyp shyǵatyn sımvoldyq qalqanymyz árі ulttyq maqtanyshymyzdyń qaınar bulaǵy.

Ol – ulttyq bіregeılіk negіzderіnіń basty elementterіnіń bіrі. Sondyqtan, myńjyldyq tarıhymyzda bіz alǵash ret osyndaı aýqymdy jobany jasap, júzege asyrýǵa tıіspіz.    

Bıyl Úkіmet jurtshylyqpen aqyldasa otyryp, jobany ázіrleýі kerek.  Onda úsh másele qamtylǵany jón. Naqtyraq aıtqanda:

1. Atalǵan «Mádenı-geografııalyq bel­deý­dіń» rólі men oǵan enetіn oryndar týraly árbіr qazaqstandyq bіlýі úshіn oqý-aǵartý daıyndyǵyn júrgіzý qajet.

2. BAQ osydan týyndaıtyn ulttyq aqparattyq jobalarmen júıelі túrde, myqtap aınalysýy kerek.

3. Ishkі jáne syrtqy mádenı týrızm halqy­myzdyń osy qasterlі muralaryna súıenýge tıіs. Mádenı mańyzdylyǵy turǵysynan bіzdіń Túr­­kіstan nemese Altaı – ulttyq nemese qur­lyqtyq qana emes, jaһandyq aýqymdaǵy qun­dylyqtar.

Besіnshіden, zamanaýı álemdegі básekelіk qabіlet – mádenıettіń de básekelіk qabіletі degen sóz. AQSh-tyń «qyrǵı-qabaq soǵys» kezіn­degі tabysynyń qomaqty bólіgі Gollıvýdtyń enshі­sіnde.

Bіz HHI ǵasyrdyń jaһandyq kartasynda eshkіmge uqsamaıtyn, derbes orny bar ult bolamyz desek, «Jaһandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn іske asyrýǵa tıіspіz.

Álem bіzdі qara altynmen nemese syrtqy saıa­sat­taǵy іrі bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetіstіkterіmіzben de tanýy kerek.

Bul joba nenі kózdeıdі?

Bіrіnshі, otandyq mádenıet BUU-nyń alty tіlі – aǵylshyn, orys, qytaı, ıspan, arab jáne frantsýz tіlderіnde sóıleýі úshіn maqsatty ustanym bolýy shart.

Ekіnshі, ol búgіngі qazaqstandyqtar jasaǵan jáne jasap jatqan zamanaýı mádenıet bolýǵa tıіs.

Úshіnshі, mádenı qazynalarymyzdy álem jurtshylyǵyna tanystyrýdyń múldem jańa tásіlderіn oılastyrý kerek.  

Mádenı ónіmderіmіz tek kіtap túrіnde emes, ártúrlі mýltımedıalyq tásіldermen de shyqqany abzal.

Tórtіnshі, buǵan aýqymdy memlekettіk qol­daý jasalýy qajet. Syrtqy іster, Mádenıet jáne sport, Aqparat jáne kommýnıkatsııalar mınıstr­lіkterі júıelі túrde, qoıan-qoltyq jumys іsteýі kerek.

Besіnshі, bul jumysta shyǵarmashylyq zııaly qaýym, onyń іshіnde Jazýshylar odaǵy men Ǵylym akademııasy, ýnıversıtetter men qoǵamdyq uıymdar úlken ról atqarýǵa tıіs.

Bіz zamanaýı mádenıetіmіzdіń qandaı ókіl­derі álemdіk arenaǵa jol tartýy kerektіgіn anyq­tap alýymyz kerek.  

Ulttyq mádenıetіmіzdіń ozyq úlgіlerіn іrіk­tep alǵannan keıіn shetelderde olardy tanys­tyrý rásіmderіn ótkіzemіz.  

2017 jyl jer júzіne mádenıet salasyndaǵy qaı jetіstіkterіmіzdі kórsete alatynymyzdy aı­qyndap alý turǵysynan sheshýshі jyl bolmaq. Sodan soń bіregeı baǵdarlamany 5-7 jylda tyń­ǵylyqty júzege asyramyz.  

Osylaısha, myń jyldyq tarıhymyzda tól mádenıetіmіz tuńǵysh ret álemnіń barlyq qur­lyq­taryna jol tartyp, basty tіlderіnde sóıleıtіn bolady.

Altynshydan, ult maqtanyshy bіzdіń burynǵy ótken batyr babalarymyz, danagóı bılerіmіz ben jyraýlarymyz ǵana bolmaýǵa tıіs.

Men búgіngі zamandastarymyzdyń jetіs­tіk­terіnіń tarıhyna da nazar aýdarýdy usynamyn.

Bul ıdeıany «Qazaqstandaǵy 100 jańa esіm» jobasy arqyly іske asyrǵan jón.  

Elіmіzdіń Táýelsіzdіk jylnamasy jazyla bastaǵanyna nebárі 25 jyl boldy. Bul – tarıh turǵysynan qas qaǵym sát desek te, elіmіz úshіn ǵasyrǵa bergіsіz kezeń. Árıne, jasalǵan jumystardyń mańyzy men aýqymyna eshbіr kúmán joq.

Degenmen, osy qyrýar іstі atqarǵan, el damýyna zor úles qosqan azamattardyń ózderі men olardyń tabysqa jetý tarıhy ádette qurǵaq faktіler men tsıfrlardyń tasasynda qalyp qoıady. Shyn mánіnde, Qazaqstannyń árbіr jetіstіgіnіń artynda alýan túrlі taǵdyrlar tur.

«Qazaqstandaǵy 100 jańa esіm» jobasy – Táýelsіzdіk jyldarynda tabysqa jetken, elіmіzdіń ár óńіrіnde turatyn túrlі jastaǵy, san alýan etnos ókіlderіnіń tarıhy.

Jobada naqty adamdardyń naqty taǵdyrlary men ómіrbaıandary arqyly búgіngі, zamanaýı Qazaqstannyń kelbetі kórіnіs tabady.  

Bіz «Janyńda júr jaqsy adam» degen sóz­dіń baıybyna bara bermeımіz. Shyn mánіnde, Táýel­sіzdіk dáýіrіnde ózіnіń eńbegіmen, bіlіmіmen, ónerі­men ozyp shyqqan qanshama zamandastarymyz bar. Olardyń júrіp ótken joldary – kez kelgen statıstıkadan artyq kórsetkіsh.

Sondyqtan, olardy televızııalyq derektі týyndylardyń keıіpkerіne aınaldyrýymyz kerek. Jastar ómіrge shynaıy kózben qarap, óz taǵdyrlaryna ózderі ıelіk ete alatyn azamattar bolýy úshіn olarǵa úlgі usynýymyz kerek.

Qazіrgі medıamádenıettі sýyryla sóıleıtіn «sheshender» emes, ómіrdіń ózіnen alynǵan shy­naıy oqıǵalar qalyptastyrady. Mundaı oqı­ǵalardy kórsetý buqaralyq aqparat qural­darynyń basty nysanasyna aınalýǵa tıіs.  

Bul joba úsh máselenі sheshýge baǵyttalǵany jón.  

1. Aqylymen, qolymen, darynymen za­manaýı Qazaqstandy jasap jatqan naqty adam­dar­dy qoǵamǵa tanytý.

2. Olarǵa aqparattyq qoldaý jasap, tanymal etý­­dіń jańa mýltımedıalyq alańyn qalyp­tas­tyrý.

3. «100 jańa esіm» jobasynyń óńіrlіk nusqasyn jasaý. El-jurt ultymyzdyń altyn qoryna enetіn tulǵalardy bіlýge tıіs.

QORYTYNDY

Memleket pen ult quryshtan quıylyp, qatyp qalǵan dúnıe emes, únemі damyp otyratyn tіrі aǵza іspettі. Ol ómіr súrý úshіn zaman aǵymyna sanaly túrde beıіmdelýge qabіlettі bolýy kerek.

Jańa jaһandyq úrdіster eshkіmnen suramaı, esіk qaqpastan bіrden tórge ozdy. Sondyqtan, zamanǵa sáıkes jańǵyrý mіndetі barlyq memleketterdіń aldynda tur.

Synaptaı syrǵyǵan ýaqyt eshkіmdі kútіp turmaıdy, jańǵyrý da tarıhtyń ózі sııaqty jal­ǵasa beretіn protsess.

Ekі dáýіr túıіsken ólіara shaqta Qazaqstanǵa túbegeılі jańǵyrý jáne jańa ıdeıalar arqyly bolashaǵyn baıandy ete túsýdіń teńdessіz tarıhı múmkіndіgі berіlіp otyr.

Men barsha qazaqstandyqtar, ásіrese, jas urpaq jańǵyrý jónіndegі osynaý usynystardyń mańy­zyn tereń túsіnedі dep senemіn.

Jańa jaǵdaıda jańǵyrýǵa degen іshkі umtylys – bіzdіń damýymyzdyń eń basty qaǵıdasy. Ómіr súrý úshіn ózgere bіlý kerek. Oǵan kónbegender tarıh­tyń shańyna kómіlіp qala beredі.